# Müxəmməs — 5 Misralı Klassik Bənd Forması

> Hər bənddə 5 misra. Klassik divan ədəbiyyatı və aşıq sənətində geniş istifadə. Qəzəlin "təkəbbüri" qardaşı.

## Tərif
Müxəmməs — hər bəndi **5 misralı** klassik şeir formasıdır. Ərəb mənşəli "xəmsə" (5) sözündən. Həm divan ədəbiyyatında (əruz vəznində), həm aşıq sənətində (heca vəznində) yazılır.

## Quruluş

### Klassik müxəmməs (əruz)
- Hər bənd 5 misra
- Qafiyə: aaaaa, bbbba, cccca, ddddx, ...
- Sonuncu misra adətən rədifli
- Vəzn: əruzun bir bəhri

### Aşıq müxəmməsi (heca)
- Hər bənd 5 misra
- Heca: 11 hecalı (qoşma vəzninə yaxın) və ya 16 hecalı
- Qafiyə: aaaab, ccccb, ddddb...
- 5-ci misra rədif

## Qafiyə sxemi (klassik)
```
1-ci bənd: a-a-a-a-a
2-ci bənd: b-b-b-b-a
3-cü bənd: c-c-c-c-a
4-cü bənd: d-d-d-d-a
...
```

## Aşıq müxəmməsi (heca-vəznli) misal
```
a — Səhər oldu, bahar gəldi yenə də
a — Çiçəklər açdı dağda, çəməndə
a — Bülbül oxudu gül üstündə bir də
a — Hər tərəf nur içində dayanıb
b — Yarımı gözüm görmədi   ← rədif (5-ci misra)

c — Meşə yaşıllaşıb, su yenə coşub
c — Qızıl gül açıb bağda, ürəyimdə coşub
c — Hər nəğmə dilimdə tutsaq da quşum
c — Hər tərəf nur içində dayanıb
b — Yarımı gözüm görmədi   ← rədif təkrar
```

## Müxəmməs növləri

### 1. Müxəmməs-i tərbi
Müxəmməsin ən geniş forması. Klassik divan ədəbiyyatında dominant.

### 2. Müxəmməs-i taxmis
Başqa şairin qəzəlinə "üst beyt" əlavə etmək. Hər orijinal beytin üstündə 3 yeni misra qoymaqla 5 misralı bənd yaradır. Sənətkarlıq nümayişi.

### 3. Aşıq müxəmməsi
Aşıq Ələsgər və başqa aşıqların 5 misralı versiyası — heca vəznində.

## Klassik nümunə (taxmis):
Füzulinin bir qəzəli üzərinə yeni şair 3 misra qoyaraq müxəmməs yaradır. Bu klassik dövrdə ustadlıq sınağı idi.

## Aşıq müxəmməsi nümunəsi (Aşıq Ələsgər)

```
Ələsgər deyər: dünyada heç kim qalmadı,
Hər kim sevdi, hicran odunda yandı,
Vəfa-dostluq bu cahanda az tapıldı,
Bütün gözəlliklər tez sönüb bitdi,
Yarımı gözüm görmədi.
```

## Mövzular
- **Klassik müxəmməs**: lirik, mistik, tərif
- **Aşıq müxəmməsi**: eşq, vətən, hicran, fəlsəfə
- **Modern uyğunlaşdırma**: dramatic ballada mövzuları

## Müxəmməsin xüsusiyyətləri
- **5 misralı bənd** — qoşma və gəraylının 4 misrasından bir misra çoxdur
- **Daha dolğun fikir** — bir bənddə geniş təsvir mümkündür
- **Rədif gücləndirmə** — 5-ci misra vurğulu nöqtə
- **Möhtəşəm forma** — qoşma və qəzəldən "ali" hiss
- **Aşıq ustadlıq sınağı** — müxəmməs yazan aşıq xüsusi hörmətdə

## Müasir tətbiq

### Pop ballada uyğunlaşdırma
Modern Azərbaycan balladalarında 5 misralı verse + rədif chorus strukturu müxəmməsə uyğun gəlir:
```
[Verse 1 — müxəmməs strukturlu]
Bu küçələrdə tanıyıram hər izi
Sən gedən yolun hər daşı, gül-çiçəyi
Səssiz danışır mənə hər ulduz, hər söyüd
Pəncərənin önündə gözləyirəm
Sənsiz hər şey yad olub hələ də   ← rədif

[Verse 2 — eyni quruluş]
...
```

### Folk-pop tərzi (Brilliant, Aygün)
- 5 misralı verse + qısa chorus formatı işləyir

### Rap-da müxəmməs (HOST, Miri Yusif)
- 5 misralı blocklar rap structure-a uyğun gəlir
- Rədifli son misra "punchline" rolunda

## Suno üçün
```
[Lyrics in Azerbaijani aşıq müxəmməsi form, 11 hecalı heca vəzni 6+5 
duraq, 5 misralı bəndlər aaaab + ccccb qafiyə sxemi (rədif son misra), 
5 bəndlik mahnı, hicran-eşq mövzusu, aşıq Ələsgər tərzi tonalitə, 
saz + tar müşayiət]
```

## Müxəmməs yazma metodu
1. **Forma seç**: klassik əruz və ya aşıq heca
2. **Birinci bənddə bütün 5 misra qafiyəli** (klassik) və ya 4+1 (aşıq)
3. **Rədif tap** — bütün bəndlərin son misrasında təkrarlanacaq
4. **5-6 bənd yaz** — mövzu inkişaf etsin
5. **Son bənddə təxəllüs** (klassik) və ya imza (müasir)
6. **Hər misra 11 heca, 6+5 duraq saxla** (aşıq versiyası üçün)

## Yanlışlar — qaçınmaq
- 4 və ya 6 misralı bənd yaratma
- Heca sayını dəyişdirmə (sabit qalmalıdır)
- Rədifi pozma və ya unudaq
- Klassik və aşıq variantları qarışdırma (forma seçimini dəqiqləşdir)

## Müxəmməsin diğer formalardan fərqi
| Forma | Bənd | Vəzn | Hava |
|-------|------|------|------|
| Bayatı | 4 misra | 7 heca | Qısa, kəskin |
| Gəraylı | 4 misra | 8 heca | Lirik |
| Qoşma | 4 misra | 11 heca | Geniş |
| **Müxəmməs** | **5 misra** | **11 və ya 16 heca** | **Möhtəşəm, ali** |
| Müsəddəs | 6 misra | Çeşidli | Daha geniş, dramatic |

## İnstrumentlərlə uyğunluq
- **Saz + tar** (aşıq müxəmməsi)
- **Ud + tar + nağara** (klassik müxəmməs)
- **Akustik gitara + piano** (müasir balladaya uyğunlaşdırma)
- **String quartet + ud** (chamber-eastern fusion)
- **Pop band ensemble** (müasir uyğunlaşdırma üçün)
