# Təbiət və Fəsillər — Azərbaycan Şeirinin Klassik Mövzu Bazası

> Bahar, payız, dağlar, dəniz, çiçəklər, quşlar. Aşıq sənətində dominant, klassik divan ədəbiyyatında simvolik. Modern lirikada kontekst.

## Tərif
Təbiət və fəsillər mövzusu — Azərbaycan şeirinin **fundamental mövzu bazası**dır. Aşıq sənətində dominant (qoşma və gəraylıların böyük hissəsi təbiət təsviri ilə başlayır), klassik divan ədəbiyyatında simvolik istifadə (təbiət obrazları sevgili və ya sufi mərifət üçün metafora), modern lirikada kontekst və atmosfer yaradan element.

## Təbiət mövzu alt-növləri

### 1. Bahar (yaz)
- Çiçəklər açır
- Bülbül oxuyur
- Eşq və yenilənmə simvolu
- Klassik və modern dominant

### 2. Yay
- Günəş, isti
- Bolluq, məhsul
- Aşıq sənətində orta
- Modern: tətil, dincəlmə

### 3. Payız (pəyiz)
- Yarpaqlar düşür
- Kədər, melankoliya
- Klassik şeirdə dominant kədərli mövzu
- Modern lirikada nostalgia

### 4. Qış
- Qar, soyuq
- İzolyasiya, tənha
- Klassik aşıq mövzusu
- Modern: hekayə fonu

### 5. Dağlar (Qafqaz, Murovdağ, Şahdağ)
- Vətənin simvolu
- Möhtəşəmlik
- Aşıq Şəmşir məsləhətli mövzu
- Klassik aşıq sənəti dominant

### 6. Dəniz (Xəzər)
- Dərinlik, sonsuzluq
- Modern Bakı lirikası
- Aşıq və modern qarışıq mövzu

### 7. Çaylar (Kür, Araz)
- Köç, axar zaman
- Klassik və modern mövzu
- Vahid Əziz, Şəhriyar mövzusu

### 8. Çiçəklər
- Gül (sevgili simvolu klassik)
- Bənövşə, lalə, nərgiz
- Klassik divan ədəbiyyatı dominant
- Modern poeziyada nadir

### 9. Quşlar
- Bülbül (aşiq simvolu klassik)
- Tərlan, qartal (qürur, azadlıq)
- Aşıq və klassik dominant

### 10. Hava (külək, yağış, qar)
- Atmosfer yaradan
- Modern poeziyada dominant
- Şəhər lirikasında (yağışlı Bakı)

## Klassik təbiət mövzusu

### Aşıq sənətində
Aşıq qoşma, gəraylı, müxəmməslərin çoxu **təbiət təsviri ilə başlayır** (nəsib hissəsi). Sonra mövzuya keçir.

#### Aşıq Şəmşir tərzi nəsib (təbiət giriş)
```
Bahar gəldi, yaz çiçəkli,
Dağlar yaşıl, çöl bəzəkli,
Bülbül oxur gül üzərində,
Yer üzü cənnət olub yenə.

[Sonra eşq mövzusuna keçid]
```

### Klassik divan ədəbiyyatında simvolik təbiət
- **Gül** = sevgili (klassik istiarə)
- **Bülbül** = aşiq
- **Şəbi-yelda** (uzun gecə) = sevgili saçları
- **Bahar** = vüsal
- **Payız** = hicran

## Modern təbiət mövzusu

### Modern dövrdə dəyişiklik
- Klassik simvolizm azalır
- Real təbiət təsvirləri artır
- Şəhər təbiəti (yağışlı küçə, çiraqlar) modern mövzu

### Modern lirik şairlər
- **Vahid Əziz** — Azərbaycan təbiəti detallı
- **Bəxtiyar Vahabzadə** — fəlsəfi təbiət
- **Ramiz Rövşən** — şəhər təbiəti (yağış, ulduz, çıraq)
- **Aqşin Yenisey** — minimalist təbiət obrazları

### Modern misal (Ramiz Rövşən tərzi şəhər təbiəti)
```
Bu küçə, bu yağış, bu ulduzlar,
Mənim sirrlərimi bilirlər biri-birindən.
Şəhər nəfəs alır, mən səssizəm,
Pəncərənin önündə dayanmışam.
```

## Modern pop və rok-da təbiət
- Pop balladalarda atmosfer yaradan element ("yağışlı küçələr", "ulduzlu gecə")
- Folk-rok mahnılarda klassik "vətən təbiəti" mövzusu
- Modern indie-də şəhər təbiəti dominant

### Modern pop misalı
```
[Verse]
Yağış yağır Bakı küçələrinə,
Hər damla bir xatirən kimi düşür mənə,
Gözüm yolda, sənsiz sönmüş bütün ulduzlar,
Bu şəhər təklik içində səssizdir indi.

[Chorus]
Yağış altında dayanmışam,
Sənsiz yaş kimi axıram,
Hər küçə yad, hər ulduz uzaq,
Sənsiz bu dünya yarımdır.
```

## Fəsillərin emosional yükü (klassik)

| Fəsil | Emosional ton | Klassik istifadə |
|-------|--------------|-----------------|
| Bahar | Sevinc, vüsal, yenilənmə | Eşq giriş, vüsal mövzusu |
| Yay | Bolluq, isti | Az istifadə, mövzu fonu |
| Payız | Kədər, hicran, melankoliya | Hicran, ölüm, fanilik |
| Qış | İzolyasiya, soyuq, ölüm yaxınlığı | Tənha mövzu, fəlsəfi |

## Modern fəsillərin yeni mənaları
- **Bahar** — modern: tarixi yenilənmə (müstəqillik metaforası)
- **Yay** — modern: tətil, dincəlmə, sevinc
- **Payız** — modern: yetkin sevgi, nostalji
- **Qış** — modern: depressiya, ekzistensial yalnızlıq

## Təbiət obrazlarından modern istifadə

### Klassik obrazları modern dilə uyğunlaşdırma
| Klassik | Modern uyğunlaşdırma |
|---|---|
| Bülbül = aşiq | "Mən sənin pəncərənin altındakı sevgili" |
| Gül = sevgili | "Sən mənim playlist-imdəki ən gözəl mahnı" |
| Bahar = vüsal | "Səninlə görüşmək — yaz açılışı kimi" |
| Payız = hicran | "Sənsiz hər gün payız yarpağı kimi qopur məndən" |

### Modern təbiət obrazları
- "Yağış" = göz yaşı, kədər
- "Ulduz" = uzaq sevgili, xəyal
- "Şəhər çıraqları" = ümid, modern romantika
- "Pəncərə" = iç dünya
- "Metro" = modern həyat axarı

## Suno üçün
```
[Lyrics in Azerbaijani with təbiət theme, klassik aşıq nəsib (təbiət 
giriş) verse + modern lirik chorus, bahar və ya payız mövzusu, klassik 
təşbeh (gül, bülbül, sərv) + modern obrazlar (yağış, çıraq, pəncərə) 
qarışığı, folk-pop ballada, BPM 75, key A minor, acoustic guitar + tar 
+ string section]
```

## Təbiət yazma metodu
1. **Konkret obyekt seç** — "təbiət" yox, "yarpaq", "yağış", "çiçək"
2. **Detal əhəmiyyətdə** — "yarpağın rəngi", "yağışın səsi"
3. **Klassik və modern qarışıq** — "gül" + "playlist" bir misrada
4. **Atmosfer yaradan** — təbiət hekayənin fonu deyil, aktif iştirakçı
5. **Müasir uyğunlaşdırma** — şəhər təbiəti modern lirikaya yaxın
6. **Aşıq nəsib texnikası** — bahar açılışı modern verse-də işləyir

## Yanlışlar — qaçınmaq
- **Şablon təbiət** ("yaşıl dağlar, mavi dəniz" yorulmuş)
- **Detal yox** (təbiət ümumi qalır)
- **Klassik dilə həddən artıq bağlı** modern mahnıda
- **Təbiət mərkəzi mövzu yox** (təbiət atmosfer olmalıdır, esas mövzu deyil)

## İnstrumentlərlə uyğunluq
- **Acoustic guitar fingerpicked** (lirik təbiət)
- **Tar + balaban** (klassik təbiət lirikası)
- **String section** (dramatic təbiət)
- **Field recordings** (yağış, quş səsləri, küləyin) modern uyğunlaşdırma
- **Ney** (yumşaq təbiət atmosferi)
- **Folk band ensemble** (folk-rok təbiət)

## Dərin oxu üçün
- themes/eşq-məhəbbət.md (təbiət eşq simvolizmi)
- themes/vətən-azərbaycan.md (vətən təbiəti)
- folk-forms/qoşma.md (klassik nəsib texnikası)
- techniques/təşbeh-metafora.md
- techniques/istiarə.md (təbiət klassik istiarə)
- personas/aşıq-şəmşir.md (təbiət aşığı)
- personas/vahid-əziz.md
- personas/ramiz-rövşən.md (modern şəhər təbiəti)
