# Modern Sərbəst Vəzn — XX-XXI Əsr Şeiri

> Vəznsiz, qafiyəsiz (və ya azad qafiyəli) müasir Azərbaycan şeiri. Söz axarı + ritm hissi + emosional düzüm.

## Tərif
Sərbəst (azad) vəzn — heca və əruz vəznlərinin sabit qaydalarından azad olan müasir şeir formasıdır. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında geniş yayılıb. Rəsul Rza, Bəxtiyar Vahabzadə, Vaqif Səmədoğlu, Ramiz Rövşən, Aqşin Yenisey, Salam Sarvan, Qismət — bu vəznin ustaları.

## Əsas xüsusiyyətlər
- **Heca sayı sabit deyil** — misralar fərqli uzunluqda
- **Qafiyə vacib deyil** — istifadə edilə də bilər, edilməyə də
- **Ritm söz axarından gələr** — daxili musiqi vacibdir
- **Sözün gücü** — hər söz ölçülmüş seçilir
- **Vizual quruluş** — sətir bölümü mənaya təsir edir
- **Boşluq nəfəsdir** — sətirlər arası nəfəs

## Sərbəst vəznin növləri

### 1. Pillə şeir (Rəsul Rza)
Hər sətir özü-özlüyündə bir vahid. Pillə-pillə qalxır.
```
Bir gün gələcək...
Bir gün —
Bütün məhəbbətlər
təmizlənəcək.
Sevgi —
yenidən gəncələcək.
```

### 2. Nəsr-şeir (poetic prose)
Hekayət axını ilə şeir hissi qarışıqlıqdadır.
```
Pəncərənin önündə dayanmışdım. Kürənin yağışı sızırdı sözsüz, hadisəsiz. Birdən sənin adın gəldi yadıma — adı çoxdan unutduğum bir küçə kimi.
```

### 3. Qısa-misralı sərbəst (modern lirika)
Hər sətirdə az söz, lakin hər biri ağır.
```
Səni
yad etmək
ağırdır.
Yadlığın 
özün qədər.
```

### 4. Uzun-misralı sərbəst (epik / fəlsəfi)
Sətirlər uzun, fikir geniş.
```
Bütün küçələri ayaq izlərimlə şəhəri öz sirrli xəritəmlə keçdim, gözlərim açıq, ürəyim bağlı.
```

## Sərbəst vəznin tarixi

### Erkən başlanğıc
- Hüseyn Cavid (XX əsr əvvəli) — pyeslərində azad şeir
- Səməd Vurğun (1930-40-lar) — bəzi əsərlərdə vəzndən kənara çıxma

### Tam formalaşma (1960-70-lər)
- **Rəsul Rza** — pillə şeirin atası
- **Bəxtiyar Vahabzadə** — fəlsəfi sərbəst
- **Məmməd Araz** — vətəndaş şeiri sərbəst formada

### Müasir dalğa (1990+)
- **Ramiz Rövşən** — sərbəst lirika ustası
- **Vaqif Səmədoğlu** — fəlsəfi sərbəst
- **Vaqif Bayatlı Odər** — postmodern sərbəst

### Son nəsil (2000+)
- **Aqşin Yenisey** — minimalist, kəskin sərbəst
- **Salam Sarvan** — cəsarətli, tabu-pozucu sərbəst
- **Qismət** — şəhər lirikası sərbəst formada
- **Şəhriyar Del Gerani** — postmodern fəlsəfi sərbəst

## Daxili ritm — sərbəst vəznin sirri
Sərbəst vəzn "qaydasız" demək deyil. Daxili ritm var:
- **Söz vurğusu** — vurğulu hecalar nizamlı düşməli
- **Sətirlər arası tərpəniş** — hər sətirin nəfəsi olmalı
- **Anaphora** — sətirlərin eyni sözlə başlaması (anlıq ritm yaradır)
- **Repetisiya** — söz təkrarı struktur verər
- **Sintaktik paralelizm** — cümlə quruluşu eynidir

## Misal: Ramiz Rövşən sərbəst lirika
```
Bir nəfəs alıb keçərəm bu küçədən,
yenidən gələrəm — sənin xəyalın 
ilə dolu hava ilə.
```

## Misal: Aqşin Yenisey kəskin sərbəst
```
Söz —
bir bıçaq.
Yarımı kəsdim.
Yarımı bağladım.
```

## Müasir mahnıda sərbəst vəzn

### Pop-rok / indie verse-də sərbəst
Müasir Azərbaycan rok / indie qrupları — Bulvardan, Mənsuriyə, FREE — sərbəst vəznli verse-lərdə güclüdür.
```
[Verse]
Şəhər yatır, mən oyaq qalmışam yenə
Pəncərədən baxıram, çıraqlar danışır
Sənsiz hər şey başqa cür
gözəldi, başqa cür ağır
```

### Rap-da sərbəst (HOST tərzi)
Rap əsasən sərbəst vəznlidir, lakin daxili ritm dəqiqdir. HOST grupu, Miri Yusif sərbəst vəzni rap disiplini ilə birləşdirir.

### Chorus-larda heca vəznli, verse-lərdə sərbəst
Çox müasir mahnılarda struktur belədir:
- Verse: sərbəst (söz axarı sərbəst, hekayə anlatımı)
- Chorus: heca vəznli (yaddaqalan, simmetrik, oxunaqlı hook)

## Sərbəst vəznin gücü
- **Müasir hisslərin azad ifadəsi**
- **Şəhər həyatı, texnologiya, ekzistensial mövzular** üçün ideal
- **Söz incəliyi** ön plana çıxır
- **Forma şişməz** — hekayə nə qədərdirsə, o qədərdir
- **Yenilik imkanı** — hər şair öz "səs"ini tapır

## Sərbəst vəznin riskləri
- Asanlıqla "gəzişən fikir" olur (struktur olmasa)
- Heca/əruz disiplinindən gələn cilalanma yoxdur
- Aşıq tradisiyasını rədd edir (bəzən xeyrinə deyil)
- Mahnıda söz düzümü bəstəkar üçün çətindir (heca sayı sabit deyil)

## Suno üçün
```
[Lyrics in modern Azerbaijani sərbəst vəzn, free meter with internal 
rhythm, sətir uzunluqları variativ, Aqşin Yenisey / Ramiz Rövşən 
tərzində kəskin minimalist lirika, ekzistensial mövzu, urban modern 
atmosfer, şəhər lirikası]
```

## Sərbəst vəzndə yazma metodu
1. **Hisslə başla** — fikir və ya təsvir aydın olsun
2. **Sözləri çək** — hər söz lazımdır?
3. **Sətirləri böl** — nəfəs harada düşməlidir?
4. **Daxili ritm yoxla** — oxuyanda axır?
5. **Söz təkrarı** — anaphora və ya rəfren əlavə et bəzən
6. **Boşluğu bilçilik kimi istifadə et** — sətirlər arası nəfəs
7. **Yenidən oxu** — bir kitabdan bir sətir kimi səslənirmi?

## Yanlışlar — qaçınmaq
- Sözləri tökmək (sərbəst vəzn söz seçimi tələb edir)
- Heca disiplinsizliyini istənilən sözə bəraət kimi görmək
- Daxili ritmi unutmaq
- Boşluq və sətir bölümünə fikir verməmək
- Müasir mahnı yazarkən bütün şeirə "sərbəst" də deyil — bəzi struktura ehtiyac var

## Müasir mahnı üçün hibrit yanaşma
Ən gözəl Azərbaycan müasir mahnıları belə qarışıq vəzn istifadə edir:
- Verse — sərbəst (hekayə)
- Pre-chorus — qoşma fragmentləri (lift)
- Chorus — gəraylı və ya bayatı (yaddaqalan hook)
- Bridge — sərbəst (emosional gərginlik)

## Dərin oxu üçün
- modern-forms/modern-sərbəst-şeir.md
- personas/rəsul-rza.md
- personas/ramiz-rövşən.md
- personas/aqşin-yenisey.md
- personas/salam-sarvan.md
- personas/qismət.md
