# Qəzəl — Klassik Divan Ədəbiyyatının Tacı

> 5-15 beytlik lirik şeir. Aa, ba, ca... qafiyə sxemi. Eşq, mistika, vüsal-hicran. Füzulinin dünyası.

## Tərif
Qəzəl — ərəb mənşəli, klassik divan ədəbiyyatının ən geniş yayılmış lirik formasıdır. **5-15 beyt** (10-30 misra) uzunluğunda. Hər beyt iki misradır. Eşq, mistika, vüsal, hicran mövzularında yazılır. **Əruz vəznində** olur.

## Quruluş
- **Beyt** = 2 misra (cüt)
- Qəzəl uzunluğu: 5-15 beyt (klassik norma 7-9 beyt)
- **Mətlə** = ilk beyt (hər iki misra qafiyəlidir: aa)
- **Məqtə** = son beyt (təxəllüs olur)
- Aralıq beytlərdə: birinci misra qafiyəsiz, ikinci misra qafiyəli (ba, ca, da...)

## Qafiyə sxemi
```
1-ci beyt: a — a   (mətlə)
2-ci beyt: b — a
3-cü beyt: c — a
4-cü beyt: d — a
...
n-ci beyt: n — a   (məqtə, təxəllüs olur)
```

Hər beytin son misrası (zoğ misra) eyni qafiyəlidir.

## Misal: Füzuli qəzəlindən
```
Mətlə (aa qafiyə):
Mən cəfanın tutmuşam dadın, vəfa nə şeydir, bilməm,
Eşqdə təqdir nə imiş bunu sən söylə, mən təfsir bilməm.

İkinci beyt (ba):
Qəm yükündən sınmışam, lakin gözəl olduğun üçün,
Bu yükü çəkməyə razıyam, mən özgə zəncir bilməm.

(...və s.)

Məqtə (təxəllüs):
Füzuli, çoxdandır eşq pərvanəsisən, gözəl gözünə,
Yanıb bu pərvana qalsın, sən tanıyan bir tədbir bilməm.
```

## Qəzəl yazma qaydaları

### 1. Vəzn
Əruzun bir bəhrində yazılmalı. Ən geniş bəhrlər:
- Bəhri-rəməl (-˘-- / -˘-- / -˘-- / -˘--)
- Bəhri-həzəc (˘--- / ˘--- / ˘--- / ˘---)
- Bəhri-müctəs

### 2. Qafiyə + Rədif
- **Qafiyə** = sözün son hərfləri eyni səs verir
- **Rədif** = qafiyədən sonra təkrarlanan eyni söz/söz qrupu
- Misal: "...vəfa nə şeydir, **bilməm**" / "...mən təfsir **bilməm**"
  - Qafiyə: "şeydir / təfsir" (ir səsi)
  - Rədif: "bilməm" (təkrarlanan söz)

### 3. Mətlə beyti
İlk beyt qəzəlin "üzü"dür. İki misrası da eyni qafiyə + rədif daşıyır.

### 4. Məqtə beyti
Son beytdə şair təxəllüsünü çəkir. "Füzuli", "Nəsimi", "Şəhriyar" kimi.

### 5. Mövzu
Qəzəl həmişə **lirik** olmalıdır:
- Eşq (ən geniş — ictimai, mistik və ya real)
- Hicran (ayrılıq)
- Vüsal (qovuşma)
- Şərab, sevgili, gözəllik
- Sufi mistika (məcazi eşq → ilahi eşq)

## Mövzu kateqoriyaları

### 1. Eşq qəzəli (Aşiqanə)
Real, dünyəvi eşq haqqında. Sevgili gözəlliyi, hicran ağrısı.

### 2. Sufi qəzəli (Arifanə)
İlahi eşq simvolik şəkildə. "Sevgili" = Allah, "şərab" = mərifət, "meyxana" = tarikat.

### 3. Tərif qəzəli (Mədhiyyə)
Patron tərifi və ya hər hansı şəxsiyyətə həsr.

## Klassik Azərbaycan qəzəl ustadları
- **Nizami Gəncəvi** (XII əsr) — qəzəl + qəsidə + xəmsə
- **İmadəddin Nəsimi** (XIV əsr) — sufi qəzəlləri
- **Şah İsmayıl Xətai** (XV-XVI əsr) — qızılbaş hökmdarın qəzəlləri
- **Məhəmməd Füzuli** (XVI əsr) — qəzəlin tacı, "Leyli və Məcnun" müəllifi
- **Vidadi**, **Vaqif** (XVIII əsr) — son klassik dövr
- **Şəhriyar** (XX əsr) — "Heydər Babaya Salam" + qəzəlləri

## Qəzəlin XX əsr inkişafı
- Klassik forma azaldı
- Modern qəzəl variantları yarandı (heca vəznində qəzəl-tipi)
- Səməd Vurğun, Bəxtiyar Vahabzadə bəzi əsərlərdə qəzəl strukturu işlədib

## Müasir mahnıda qəzəl

### Klassik mahnılar (Üzeyir Hacıbəyov dövrü)
- Füzuli "Leyli və Məcnun" operası — bütöv qəzəl mətni
- Klassik xanəndə repertuarı (Cabbar Qaryağdıoğlu, Səid Rüstəmov)

### Müasir muğam-pop fusion
- Alim Qasımov muğam ifaları əsasən qəzəl mətnli
- Bəzi modern bəstəkarlar Şəhriyar qəzəllərinin müasir aranjmanını edib

### Pop musiqidə qəzəl izləri (nadir)
Müasir pop-da qəzəl forması qeyri-aktualdır, lakin "klassik" atmosfer üçün uyğunlaşdırma olur.

## Qəzəlin gücü
- **Lirik dərinlik** — bir beytin özü bütöv əsər ola bilər
- **Sufi simvolizmi** — söz mənalarının çoxqatlığı
- **Nəsib** ənənəsi — gözəlliyi anlatmaq sənəti
- **Mistik atmosfer** — dünyəvi söz arxasında ilahi məna
- **Daimi yaşaması** — Şərq dünyasında 1000+ il klassikdir

## Suno üçün
```
[Lyrics in classical Azerbaijani qəzəl form, əruz bəhri-rəməl vəzni 
(-˘-- sxemi), 7 beyt uzunluqda, mətlə + 5 beyt + məqtə (təxəllüs ilə), 
aa-ba-ca-da... qafiyə sxemi rədifli, Füzuli tərzi mistik eşq mövzusu, 
muğam musiqi uyğunlaşdırması (tar + kamança), Alim Qasımov vokal 
estetikası]
```

## Qəzəl yazma metodu (müasir uyğunlaşdırma üçün)
1. **Bəhr seç** — rəməl və ya həzəc başlayanlar üçün
2. **Mətlə yaz** — qəzəlin atmosferini açan iki misra (aa qafiyəli)
3. **Mövzu inkişaf etdir** — hər beytdə fərqli yöndən yanaşma
4. **Hər beyt müstəqil ola bilər** — qəzəl beytləri lirik qətrələrdir
5. **Rədif təkrarla** — son sözün eyni qalması ahəng yaradır
6. **Məqtə yaz** — təxəllüs (klassik) və ya imza misra
7. **Yenidən oxu** — hər beyt öz-özlüyündə möhtəşəm olmalıdır

## Qaçılmalı yanlış
- Heca vəznində yazıb "qəzəl" adlandırma (qəzəl əruz tələb edir)
- Mətlə beytdə qafiyə pozma
- Rədifin dəyişməsi
- Hər beytdə fərqli mövzu (qəzəl bütöv atmosfer saxlamalıdır)
- Məqtədə təxəllüsü unutma (klassik versiyada)
- 5-dən az və ya 15-dən çox beyt (forma pozulur)

## Qəzəlin qəsidədən fərqi
| Forma | Beyt sayı | Mövzu | Quruluş |
|-------|-----------|-------|---------|
| Qəzəl | 5-15 | Lirik (eşq dominant) | Lirik atmosfer bütöv |
| Qəsidə | 15-100 | Mədhiyyə + ictimai | Nəsib + mədhi + duə |

## İnstrumentlərlə uyğunluq
- **Tar + kamança** (klassik müşayiət)
- **Daf + ud** (sufi atmosfer)
- **Muğam ansamblı** (bütöv aranjman)
- **Solo piano** (müasir kamera versiyası)
- **String quartet + ud** (chamber-eastern fusion)
