# Divani — Aşıq Sənətinin Ağır Forması

> 14 hecalı, fəlsəfi, hikmət əsaslı aşıq forması. Aşıq sənətinin "ali" çıxış nöqtəsi.

## Folk-form perspektivindən
Bu fayl divaninı **aşıq sənəti** baxımından izah edir. Vəzn perspektivindən: `meter/14-heca-divani.md`.

## Divaninin xüsusi statusu (aşıq sənətində)
- **Aşıq repertuarının ən "ağır" forması**
- **Az yazılır** (qoşma və gəraylıdan daha az)
- **Ustad aşıqlar yazır** — divani master olmaq aşıq olmağın ali səviyyəsidir
- **Fəlsəfi mövzular** — eşq deyil, hikmət dominant
- **Dramatic ifa** — divani daha ağır ifa tələb edir

## Aşıq divani növləri

### 1. Hikmət divanisi
- Həyat dərsi
- Fəlsəfi
- Aşıq Ələsgərın "ağıllı" əsərləri

### 2. Şikayət divanisi
- Cəmiyyət tənqidi
- Gizli ictimai mövzular
- "Dövrandan şikayət"

### 3. Vətən divanisi (modern)
- Vətəndaşlıq mövzusu
- Müasir aşıqlarda

### 4. Üstadnamə divanisi
- Aşıq aşığa fəlsəfi dərs verir
- "Ustadın sözü" tipli

### 5. Hicran divanisi
- Ağır, dramatic ayrılıq
- Klassik mövzu

## Quruluş
- **14 heca** hər misrada
- **7+7 duraq** (klassik)
- **4 misralı bənd**
- **aaab + cccb qafiyə** (rədif b)
- **5-7 bənd** uzunluğunda
- **Son bənddə təxəllüs**

## Misallar (Aşıq Ələsgər tərzi)

### Hikmət divanisi
```
Aşiq olub bu dünyanın hər küncünü dolaşdım,
Sevdim, yandım, eşq odunda könül-canım yağışdım,
Bir vəfa görmədim heç kimsədə, demə yalandı bu söz,
Yarımı gözüm görmədi.

Bu dünyanın hər guşəsində dərd-möhnət dağıdır,
Kim sevdi, kimi sevdi, sevgi onun düşmənidir,
Hər küçə şahid, hər kafe şahid, hər ulduz şahid,
Yarımı gözüm görmədi.

(...)

Ələsgər, sözün doğrudur, vəfa axtarma bu cahanda,
Hər bir ürək özüylə yansa, sevda bilməz bu zəmana,
Bu dünya yalandır, hekayə uydurmadır biz üçün,
Yarımı gözüm görmədi.
```

### Şikayət divanisi (modern uyğunlaşdırma)
```
Bu dünyada hər şey dəyişib, vəfa, sevda, dostluq da getdi,
Pul olunub Allah, hər şey alınar-satılır, bilirsən,
Hər ürək satıldı, satıldı bütün ümidlər və xoş arzular,
Vətən, sənsiz haranı tutaq, deyin?

Hər tərəfdə ədalətsizlik, kim demiş ki, dünya gözəldir?
Zənginlər zənginləşir, fəqir-fəqarə daha da yıxılır,
Hər nəfəs ağırdır, hər addım yorğun, hər söz yarımdır,
Vətən, sənsiz haranı tutaq, deyin?
```

## Aşıq divanisinin ifa tərzi
- **Saz açılışı dramatik** (qoşmadan daha ağır)
- **Səs intonasiyası dərin** — tenor və baritonun aşağı registrlərində
- **Tempo yavaş** — divani aram-aram inkişaf edir
- **Pauzalar əhəmiyyətli** — hər misradan sonra nəfəs verilir
- **Dramatic kulminasiya** — son bənddə zirvə

## Tanınmış aşıq divani ustaları
- **Aşıq Ələsgər** — divani ustası
- **Aşıq Şəmşir** — bəzi divani əsərləri
- **Aşıq Pəri** — qadın divani master nadir
- **Aşıq Mikayıl Azaflı** — müasir divani davamçısı

## Müasir uyğunlaşdırma

### Pop ballada / dramatic mahnı
14 hecalı uzun misra modern dramatic ballada üçün uyğun:
```
[Verse — divani strukturlu]
Bu küçələr şahidim, gecənin sirrini bilirlər biri-birindən,
Sənə hardayam, hardayam mən? Hər qaranlıq mənə vətən olubdur indi,
...
```

### Klassik bəstəkar aranjmanları
- Üzeyir Hacıbəyov bəzi divani-tipli mətnlərə musiqi yazıb
- Müslüm Maqomayev klassik divani uyğunlaşdırmaları

### Rap-da divani izləri
14 hecalı uzun misra modern rap "long bar" texnikasına yaxındır. HOST grupu və Miri Yusif divani disiplini müasir rap-a gətirməkdə təcrübə edir.

## Divani vs Qoşma vs Gəraylı (aşıq sənətində)
| | Qoşma | Gəraylı | Divani |
|---|---|---|---|
| Heca | 11 | 8 | 14 |
| Duraq | 6+5 | 4+4 | 7+7 |
| Hava | Geniş | Yumşaq lirik | Ağır fəlsəfi |
| Mövzu | Geniş spektr | Lirik | Hikmət, fəlsəfi |
| İfa | Standart aşıq | Yumşaq | Dramatic, ağır |
| Çətinlik | Orta | Asan | Çətin |

## Suno üçün
```
[Lyrics in Azerbaijani aşıq divanisi, 14 hecalı heca vəzni 7+7 duraq, 
aaab + cccb qafiyə sxemi rədifli, 5 bəndlik mahnı, fəlsəfi hikmət 
mövzusu (dünyanın vəfasızlığı, eşqin əbədiliyi), son bənddə təxəllüs, 
Aşıq Ələsgər tərzi dramatik tonalitə, saz + tar müşayiət dramatic, 
yavaş tempo, pauzalı ifa]
```

## Aşıq divanisi yazma metodu
1. **Ağır mövzu seç** — fəlsəfi, hikmət, ictimai
2. **Söz ehtiyatını hazırla** — divani üçün zəngin lüğət lazım
3. **14 heca + 7+7 duraq** sabit qal
4. **aaab birinci bənd** — sonrakı cccb (b — rədif)
5. **5-7 bənd yaz** — mövzu inkişaf etsin
6. **Hər bənd dramatic vurğu** — sadə hekayə deyil, fəlsəfi açıqlama
7. **Son bənddə kulminasiya + təxəllüs** — Ələsgər tərzi yekun

## Yanlışlar — qaçınmaq
- 13 və ya 15 heca işlətmə
- 7+7 duraqdan kənara çıxma
- Sadə dil (divani nəcib söz tələb edir)
- Qısa kəskin emosiya (bayatı mövzusu) — divani ağır mövzu istəyir
- Modern slang (divani klassik atmosferdə qalmalı)
- Mövzunu yarımçıq qoymaq

## Divaninin canlılıq sirri
Aşıq divanisi az yazılsa da, yaşamağa davam edir, çünki:
- **Filosofik dərinlik** — modern tələbat var
- **Aşıq sənətinin "ali" forması** — ustad olmaq üçün vacibdir
- **Modern dramatic ballada əsası** — bu gün də yeni mahnılar yaradılır
- **Rap-də uzun bar texnikası** — divani disiplini müasir rapçılara cəlb edicidir

## İnstrumentlərlə uyğunluq
- **Saz + tar** (klassik aşıq müşayiəti, dramatic xət)
- **Balaban** (dərin lirik xət)
- **Tar + kamança + ud** (klassik genişləndirmə)
- **Orkestr** (möhtəşəm uyğunlaşdırma — operatic)
- **String quartet + piano** (chamber-classical)
- **Modern film score orchestra** (Hans Zimmer + folk fusion)
- **Solo piano + cello** (intim divani versiyası)

## Dərin oxu üçün
- meter/14-heca-divani.md (vəzn detalları)
- folk-forms/qoşma.md (qardaş forma)
- folk-forms/ustadnamə.md
- personas/aşıq-ələsgər.md
- themes/ekzistensial-həyat.md
- themes/mistik-irfani.md
