# Üstadnamə — Ustad Aşığın Sənət Mirası

> Aşıq sənətinin xüsusi alt-janrı. Ustad aşıq gənc aşığa "söz vəsiyyəti" verir. Sənət sırrı ifa edilir.

## Tərif
Üstadnamə — aşıq sənətinin xüsusi alt-janrıdır. Ustad aşıq özündən sonrakı nəslin aşıqlarına şeir vasitəsilə dərs verir, sənət sirrini açıqlayır, "vəsiyyət" qoyur. Çox vaxt **qoşma** və ya **müxəmməs** vəznində yazılır. "Üstadnamə" sözü farscadan: "ustad" + "namə" (sənəd, məktub).

## Üstadnamənin xüsusi statusu
- **Sənət fəlsəfəsi** — texnika deyil, sənətin ruhu öyrədilir
- **Pedaqoji forma** — gənc aşığa dərs
- **Vəsiyyət hissi** — ustad öz təcrübəsini sözə tökür
- **Klassik aşıq tradisiyası** — bütün böyük ustadlar ustadnamə yazıb
- **Hörmətli mövqedə** — üstadnamə yazan aşıq sənətin "ali" üzvüdür

## Üstadnamənin mövzuları

### 1. Sənət fəlsəfəsi
- Aşıq olmağın mənası
- Söz seçimi məsuliyyəti
- Saz çalmaqın incəlikləri

### 2. Əxlaqi vəsiyyət
- Aşıq ləyaqəti
- Hörmət, ədəb
- Yalan və riyakarlıqdan uzaq olmaq

### 3. Texniki dərs
- Vəzn disiplini
- Qafiyə incəlikləri
- Bədahətən yaradıcılıq

### 4. Dünya görüşü
- Həyat fəlsəfəsi
- Cəmiyyət görmə tərzi
- Vəfa, sevda, dostluq

### 5. Sufi izləri
- İlahi eşq və sənət bağlantısı
- Aşıqlığın mistik tərəfi

## Quruluş
- Adətən **qoşma** vəznində (11 heca, 6+5 duraq, 4 misralı bənd)
- Bəzən **müxəmməs** (5 misralı bənd)
- **5-10 bənd** uzunluğunda
- **Son bənddə təxəllüs** (məcburidir)
- **Vəsiyyət tonunda** ifa

## Misal: Aşıq Ələsgər tərzi üstadnamə

```
Bənd 1 (giriş — kimə müraciət):
Aşıq olan oğul, eşit sözümü mənim,
Sənət ucadır, sözünə həmişə diqqət et,
Hər kəs bilməz aşıqlığın sirrini, vəzni,
Yarımı gözüm görmədi  ← rədif (Aşıq Ələsgər standart rədifi)

Bənd 2 (texniki dərs):
Sazını çalmadan əvvəl sözünə bax,
Hər heca yerində olsun, duraq pozma sax,
Qafiyə yalan, məna doğru olsun, anla,
Yarımı gözüm görmədi

Bənd 3 (əxlaqi dərs):
Aşıq olan ürək təmiz olar, riyasız,
Söz qılıncdır, kəsər həm ürək, həm kəlam,
Sənət ali, lakin sənətkar daha aladır,
Yarımı gözüm görmədi

Bənd 4 (mistik tərəf):
Eşq pərvanəsidir aşıq, yanar, sönməz heç vaxt,
Saz onun dilidir, söz onun nəfəsi,
Sazsız aşıq olmaz, sözsüz saz da yad,
Yarımı gözüm görmədi

Bənd 5 (vəsiyyət — son):
Mənim sözüm sənə dərs olsun, ay oğul,
Sənət yolu çətin, lakin şərəfli sonu,
Mənim adım qalmalıdır səndə, davam et,
Yarımı gözüm görmədi.

Ələsgəri yad et hər saz çalanda,
Bu cahanda sözüm qaldı, mən köç eləyirəm,
Sən sənətə vəfalı qal, yalan demə heç vaxt,
Yarımı gözüm görmədi.
```

## Üstadnamənin xüsusi quruluşu (ümumi pattern)
1. **Müraciət** ("Aşıq olan oğul...", "Eşit, ay aşıq...")
2. **Texniki dərs** (vəzn, qafiyə, saz)
3. **Əxlaqi dərs** (ləyaqət, ədəb)
4. **Fəlsəfi tərəf** (sənət ruhanisi)
5. **Vəsiyyət** (gələcəyə müraciət)
6. **Təxəllüs** (ustad imzası)

## Tanınmış üstadnamə müəllifləri
- **Aşıq Ələsgər** — üstadnamə yazma master, çoxlu əsər qoyub
- **Aşıq Şəmşir** — bəzi üstadnamələr
- **Aşıq Pənah** — XX əsr aşıqlarına dərs
- **Aşıq Mikayıl Azaflı** — müasir üstadnamə davamçısı
- **Aşıq Ələm** — son nəsil ustad

## Üstadnamə ifa tərzi
- **Saz açılışı dərin, ciddi** — vəsiyyət atmosferi
- **Səs intonasiyası uca, hörmətli** — ustadın səsi
- **Tempo yavaş** — hər söz dərindən düşünülmüş
- **Pauzalar əhəmiyyətli** — dərs verən ifaçı tələbə düşünmək vaxtı verir
- **Dramatic ton** — sıradan qoşma kimi deyil

## Üstadnamənin müasir əhəmiyyəti
- **Aşıq sənətinin canlılığı** — yeni nəsil aşıqlar üstadnamə oxuyub öyrənir
- **Pedaqoji rol** — sənət dərsi yazılı yox, oxşamı ilə keçir
- **Mədəni miras** — Azərbaycan ədəbi-musiqi mədəniyyətinin əsas sənədlərindən
- **Modern uyğunluq** — sənət fəlsəfəsi bu gün də aktualdır

## Müasir uyğunlaşdırma

### Modern "manifesto" mahnılar
Bəzi müasir Azərbaycan musiqiçiləri öz əsərlərində üstadnamə ruhu yaradır:
- Sənət haqqında mahnı
- Növbəti nəslə müraciət
- Vəsiyyət-tipli yazı

### Rap-da üstadnamə (HOST, müasir)
HOST grupu və başqa Azərbaycan rapçıları bəzi mahnılarda "rap üstadnaməsi" yazırlar — gənc rapçılara dərs verən mətnlər. Aşıq tradisiyasının modern uyğunlaşdırması.

### Konseptual album mövzusu
Müasir bəstəkar album mövzusu olaraq "Üstadnamə" tipli konsept seçə bilər — sənət, irs, vəsiyyət mövzularını birləşdirən.

## Üstadnamənin diğer aşıq formalarından fərqi
| | Qoşma (eşq) | Üstadnamə |
|---|---|---|
| Müraciət | Sevgili | Gənc aşığa |
| Mövzu | Eşq, lirika | Sənət, fəlsəfə, vəsiyyət |
| Ton | Lirik, dramatic | Hörmətli, dərsli |
| Pedaqoji rol | Yox | Var |
| Tempo | Standart | Yavaş, ağır |

## Suno üçün
```
[Lyrics in Azerbaijani aşıq üstadnaməsi, 11 hecalı heca vəzni 6+5 duraq, 
qoşma quruluşunda 5 bəndlik mahnı, üstadnamə mövzusu (sənət fəlsəfəsi, 
vəsiyyət gənc nəsil aşıqlara), Aşıq Ələsgər tərzi tonalitə hörmətli 
dərsli, son bənddə təxəllüs (ustad imzası), saz əsas müşayiət dərin 
dramatik, balaban köməkçi, yavaş tempo, uca səs registr]
```

## Üstadnamə yazma metodu
1. **Müraciət təyin et** — kimə dərs verirsən? (gənc aşıq, gənc nəsil)
2. **Mövzunu seç** — sənət fəlsəfəsi, əxlaq, texnika, vəsiyyət
3. **Birinci bənddə müraciət aç**
4. **Orta bəndlərdə dərs ver** — texniki + əxlaqi qarışıq
5. **Son bənddə vəsiyyət** + **təxəllüs**
6. **Hörmətli, ali ton** saxla — sıradan əsər deyil
7. **Vəsiyyət hissi yarat** — ustad köç edir, sözünü qoyur

## Yanlışlar — qaçınmaq
- Şəxsi şikayət (üstadnamə cəmiyyət üçün dərs olmalıdır)
- Çox sadə dil (üstadnamə nəcib və hörmətli dil tələb edir)
- Eşq mövzusu (üstadnamə əsasən sənət-fəlsəfi)
- Təxəllüsü unutmaq
- Tempo və ton sıradan qoşma kimi edilməsi
- Modern slang (üstadnamə klassik atmosfer)

## Üstadnamənin "yaşaması" niyə vacibdir?
- **Sənət əxlaqı** — modern dövrdə sənət ləyaqəti azalanda üstadnamə xatırladır
- **Mədəni davamlılıq** — aşıq sənəti üstadnamə vasitəsilə canlı qalır
- **Pedaqoji innovasiya** — modern məktəblər üstadnamə formasından istifadə edə bilər
- **Konseptual sənət** — modern incəsənət üstadnamə ruhuna yenidən qayıda bilər

## İnstrumentlərlə uyğunluq
- **Saz** (məcburi əsas — üstadnamə saz olmadan tam deyil)
- **Balaban** (dərin lirik xət — vəsiyyət atmosferi)
- **Tar** (klassik genişləndirmə)
- **Solo aşıq + saz** (klassik intim ifa)
- **Müasir film score** (Hans Zimmer + folk fusion — dramatik üstadnamə)
- **Spoken-word + minimal saz** (post-modern uyğunlaşdırma)

## Dərin oxu üçün
- folk-forms/qoşma.md (üstadnamə adətən qoşma vəznindədir)
- folk-forms/müxəmməs-aşıq.md
- personas/aşıq-ələsgər.md (üstadnamə master)
- themes/mistik-irfani.md (sufi üstadnamə)
- themes/ekzistensial-həyat.md (fəlsəfi üstadnamə)
