# Tərkibbənd — Mürəkkəb Klassik Bənd Forması

> Hər bənd öz qafiyə sxemi, bəndlər arası DƏYİŞƏN keçid beyti. Klassik divan ədəbiyyatının ən mürəkkəb formalarından.

## Tərif
Tərkibbənd — klassik divan ədəbiyyatının mürəkkəb şeir formasıdır. Hər bənd 5-10 misralıq qəzəl-tipi quruluşda olur, bəndlərin sonunda **tərkib beyti** (keçid beyti) gəlir. **Hər tərkib beyti FƏRQLİDİR** (tərcibənddə eyni qalır — bu əsas fərq).

## Quruluş
- **Hər bənd**: 5-10 misralıq qəzəl-tipi quruluş
- **Hər bəndin sonunda**: 1 tərkib beyti (2 misra)
- **Tərkib beyti hər bənddə fərqlidir** (bu tərkibbəndi tərcibənddən fərqləndirir)
- **Vəzn**: əruz (klassik bəhrlər)
- **Bənd sayı**: adətən 5-10 bənd

## Sxem
```
Bənd 1:
  - 5-10 misra (öz aralarında qafiyəli, qəzəl kimi)
  - Tərkib beyti 1 (2 misra, öz qafiyəsi ilə)

Bənd 2:
  - 5-10 misra (yeni qafiyə qrupu)
  - Tərkib beyti 2 (FƏRQLİ məzmun)

Bənd 3:
  - ...
```

## Klassik xüsusiyyətlər
- **Qəzəl + Qəzəl + Qəzəl**: Tərkibbənd birdən-birə "qoşulan qəzəllər" kimi düşünülə bilər
- **Tərkib beyti** keçid yaradır, mövzu birləşdirir
- **Mövzu**: lirik, fəlsəfi, ictimai
- **Vəzn**: Bütün bəndlərdə eyni bəhr saxlanır
- **Çətinlik**: çox yüksək — hər bənd özü-özlüyündə qəzəl, üstəlik bütün hissələr bütövdür

## Klassik nümunə (uyğunlaşdırma)

### Bənd 1
```
(Qəzəl quruluşunda 6 misra, eşq mövzusu)
Eşq qoyub məni dünyaya, gözəl gözünə qurban,
Hər nəfəsim sənindir, sevda mənim canıma can,
Köhnə dərdləri unutdum, sən gəldin mənə təzə,
Ay üzünə baxan göz, görmür ay yanağa zəhmət,
Bir təbəssüm versən, qurtular bütün bu hicran,
Gözlərində dolu sevda, sənsən mənim ürəyim, can.

Tərkib beyti 1:
Eşq sənətdir, hər ürək onu öyrənə bilməz,
Yalnız sevən bilər ki, eşq nədir, necə yenilməz.
```

### Bənd 2
```
(Yeni qafiyə qrupu, fəlsəfi yön)
Dünya gözəlliyi yaratdı, lakin acıdır əksər zaman,
Hər çiçəyin yanında bir tikan açır həmçinin yoldan,
Hər toy səslərinin sonunda bir yas kabusu çağırar,
...

Tərkib beyti 2 (FƏRQLİ — tərkibbənd əlaməti):
Dünyanın işi qarışıqdır, kim demiş ki sadə yol var?
Hər addım bir hekayə, hər nəfəs bir cavabdar.
```

## Tərkibbənd vs Tərcibənd (kritik fərq)
| | Tərkibbənd | Tərcibənd |
|---|---|---|
| Tərkib/tərci beyti | **Hər bənddə FƏRQLİ** | **Hər bənddə eyni təkrarlanır** |
| Mənası | Yeni keçid hər dəfə | Eyni mərkəzi fikir |
| Çətinlik | Daha çətin (hər keçid yaratmaq) | Bir az asan (təkrar) |

## Klassik Azərbaycan tərkibbənd ustaları
- **Saib Təbrizi** (XVII əsr) — sufi tərkibbəndləri
- **Füzuli** — bəzi tərkibbəndlər (qəzəl daha çox)
- **Nəsimi** — sufi mistik tərkibbəndlər
- **Vidadi** (XVIII əsr) — Azərbaycan klassik dövründə

## Mövzular
- **Mistik / sufi** (ilahi eşq, vəhdət-vücud)
- **Lirik** (real eşq + dünya)
- **Fəlsəfi** (ölüm, vaxt, mənalar)
- **İctimai** (zəmanə tənqidi, gizli)

## Tərkibbəndin gücü
- **Mürəkkəb mənalı kompleks əsər** — bir mövzunun çoxqatlı işlənməsi
- **Çoxsəsli forma** — hər bənd fərqli "səs"
- **Sənətkarlıq sınağı** — tərkibbənd yazan klassik şair "ustad" sayılırdı
- **Filosofik dərinlik** — qısa qəzəlin verə bilmədiyi geniş mövzu

## Müasir tətbiq

### Müasir poeziyada
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında tərkibbənd demək olar ki yazılmır. Form çox mürəkkəb və klassik dil tələb edir.

### Mahnıda izləri
- Çox uzun klassik xanəndə əsərləri (Alim Qasımov bəzi muğam ifaları) tərkibbənd-yaxın struktur daşıyır
- "Suite-tipli" mahnı strukturları (verse-chorus-verse-chorus-bridge-verse-chorus) tərkibbənd ruhunu xatırladır

### Konseptual album
Pink Floyd "The Wall" sayağı tematik konsept albomları tərkibbənd ruhuna yaxındır — fərqli "bəndlər" (mahnılar) eyni mövzuda inkişaf edir.

## Suno üçün
```
[Lyrics in classical Azerbaijani tərkibbənd form, əruz vəzni, 4 bənd 
hər biri 6 misralı qəzəl quruluşunda + 2 misralı tərkib beyti, hər 
tərkib beyti fərqli məzmun, mistik sufi mövzu (vəhdət-vücud), Saib 
Təbrizi tərzi klassik dil, möhtəşəm muğam orkestr aranjmanı]
```

## Tərkibbənd yazma metodu (yüksək çətinlik)
1. **Mövzu seç** — kompleks, çoxqatlı mövzu lazımdır
2. **Vəzn seç** — bütün bəndlər eyni bəhrdə qalmalı
3. **Hər bənd üçün öz qafiyə qrupu** (qəzəl kimi)
4. **Hər bənd üçün fərqli tərkib beyti** yaz (hər keçid orijinal olmalı)
5. **Bəndlər arası mövzu inkişafı** — sadəcə yan-yana qoyma deyil, addım-addım dərinləşmə
6. **Son bənd kulminasiya** — yekun tərkib beytindən "ən güclü"sü olmalı

## Yanlışlar — qaçınmaq
- Tərkib beytlərini eyni saxlamaq (tərcibənddir o)
- Bəndlər arası bağlantı qurma
- Vəzni dəyişdirmək
- Sadə mövzu (tərkibbənd kompleks tələb edir)
- Heca vəznində yazmaq (tərkibbənd əruz tələb edir)

## Tərkibbənd kimə uyğun?
- **Klassik divan ədəbiyyatı tələbələrinə** — vacib öyrənmə forması
- **Müasir konsept-album yaradıcılarına** — eyni ruhda tematik fragment yaratmaq üçün
- **Filmi epik epizodları üçün** — uzun, çoxqatlı mətn lazım olduqda

## İnstrumentlərlə uyğunluq
- **Tar + kamança + ud** (klassik müşayiət)
- **Bütöv muğam ansamblı** (möhtəşəm forma üçün)
- **Orkestr** (epik miqyas)
- **Film score orchestra** (Hans Zimmer + Şərq fusion)

## Dərin oxu üçün
- tərcibənd.md (qardaş forma — eyni tərci beyti təkrarlanır)
- ghazal-qəzəl.md (tərkibbəndin "kərpic"i qəzəldir)
- müxəmməs.md
- müsəddəs.md
