# Qoşma — Aşıq Sənətinin Bel Sütunu

> 11 hecalı, 4 misralıq dördlüklərdən ibarət aşıq forması. Aşıq Ələsgər repertuarının əsası.

## Folk-form perspektivindən
Bu fayl qoşmanı **aşıq sənəti** baxımından izah edir. Vəzn perspektivindən geniş baxış üçün: `meter/11-heca-qoşma.md`.

## Aşıq qoşmasının əsas xüsusiyyətləri
- **Saz müşayiəti** ilə oxunur (məcburi)
- **Bədahətən söylənir** (təcrübəli aşıq əzbərə deyil, tar-tar yaratdır)
- **Şifahi mədəniyyət hissəsi** — yazıdan əvvəl səslə yayılırdı
- **Aşıq adı** son bənddə (təxəllüs ənənəsi qətidir)
- **Janrlararası**: qoşma + gəraylı + müxəmməs aşıq repertuarının üçü əsas formasıdır

## Qoşmanın aşıq janrları (mövzu növləri)

### 1. Aşıqanə (eşq qoşması)
- Klassik mövzu
- Sevgili gözəlliyi, hicran ağrısı
- Aşıq Ələsgər, Aşıq Şəmşir master

### 2. Vətən qoşması (Vətəndaşlıq)
- Doğma yer, ana torpağı
- Mənsuriyə Vurğun, Səməd Vurğun ruhu
- Müasir aşıqlar geniş istifadə edir

### 3. Hicran qoşması
- Ayrılıq, gözləmə
- Dramatic, ağır

### 4. Şikayət qoşması
- Cəmiyyət, dövran tənqidi
- Sosial mövzular

### 5. Hikmət qoşması
- Fəlsəfi
- Həyat dərsi

### 6. Üstadnamə (xüsusi alt-janr)
- Aşıq aşığa dərs verir
- Sənət sırrını öyrədir
- Aşıq tradisiyasında ən hörmətli

### 7. Deyişmə qoşması
- İki aşıq qarşılıqlı qoşma deyir
- Bədahətən, qoşma vasitəsilə "söz savaşı"
- Sənət ölçümü

## Aşıq qoşmasının quruluşu
```
Bənd 1 (giriş — mövzu açılır):
abab qafiyə
4 misra, 11 heca, 6+5 duraq

Bənd 2-5 (inkişaf):
cccb cdcd... — qafiyə dəyişir, lakin rədif (b) saxlanır

Son bənd (yekun + təxəllüs):
Aşıq adını çəkir
Mövzunu yekunlaşdırır
```

## Misallar (Aşıq Ələsgər tərzi)

### Eşq qoşması
```
Bahar gəldi, bağlar yenə cənnətdir,
Bülbül oxur gül üstündə, lalada,
Hər bir tərəf çiçəkli zinətdir,
Yarımı gözüm görmədi.

Səhər oyandım, baxdım dağ-meşəyə,
Çiçəklər açıb, yer geymiş yaşıllaşıb,
Gözüm yolda qaldı, könlüm parlaşıb,
Yarımı gözüm görmədi.

(...)

Ələsgər deyir: bu dünya yalandır,
Sevənin gözündə yaşı qan damar,
Yarımı arzulayıb, gəzdim hər tərəf,
Yarımı gözüm görmədi.
```

### Vətən qoşması (modern uyğunlaşdırma)
```
Doğma vətən, sənsən hər nəfəsim, can,
Sənin torpağı yastıq, suyu mənə təbib,
Sənin dağların əzəlimdən tanış sən,
Vətən, sənsiz yaşaya bilmərəm mən.

(...)

Aşıq deyər: vətən cana cəlb olur,
Ürəyim sənindir, sən mənim hər şeyimsən,
Bayrağın qızılı, mənim qanımda dolaşır,
Vətən, sənsiz yaşaya bilmərəm mən.
```

## Aşıq qoşmasının ifa xüsusiyyətləri
- **Saz açılışı** ilə başlar
- **Bədahətən söz** çıxma — usta aşıq qarşıda otura bilərsən, bayaq qoşma deyər
- **Bədahətən qafiyə tapma** — improvizasiya əsas sənət
- **Səhnə qarşıdurması (deyişmə)** — iki aşıq bir mövzuda qarşı-qarşıya qoşma deyir
- **Səs intonasiyası** — qoşmanın hər bir bəndi fərqli melodik xəttlə oxunur

## Tanınmış aşıq qoşma ustaları
- **Aşıq Ələsgər** (1821–1926) — qoşmanın tacı, "şahənşahi-aşıqan"
- **Aşıq Şəmşir** — XX əsr ustadı
- **Aşıq Ələm** — müasir
- **Aşıq Pənah** — müasir
- **Aşıq Mirzə** — qadın aşıqlardan
- **Aşıq Pəri** — qadın aşıq tradisiyası

## Müasir uyğunlaşdırma

### Folk-pop
- Brilliant Dadaşova bəzi mahnılarda qoşma vəznli verse + müasir aranjman
- Manaf Ağayev folk-pop-da qoşma disiplini

### Rap-da qoşma izləri
HOST grupu, Miri Yusif rap-də 11 hecalı disiplin saxlayır. Bu aşıq qoşmasından miras hesab oluna bilər.

### Modern bəstəkar aranjmanları
- Üzeyir Hacıbəyov "Aşıq Qərib" operasında qoşma əsasdır
- Müslüm Maqomayev klassik aşıq qoşmalarını orkestr aranjmanında oxuyub

## Suno üçün
```
[Lyrics in Azerbaijani aşıq qoşması, 11 hecalı heca vəzni 6+5 duraq, 
abab + cccb qafiyə sxemi rədifli, 5 bəndlik mahnı, eşq + hicran 
mövzusu, son bənddə təxəllüs (və ya imza), Aşıq Ələsgər tonalitsı, 
saz əsas müşayiət ilə, kamança ikinci xət, aşıq sənəti atmosferi]
```

## Aşıq qoşması yazma metodu
1. **Mövzu seç** — eşq, vətən, hicran, hikmət (klassik aşıq mövzuları)
2. **Saz açılışı düşün** — aşıq qoşmasının ruhu sazdır
3. **abab qafiyə birinci bənddə** — sonrakı bəndlər cccb (b — rədif)
4. **11 heca + 6+5 duraq** — pozma
5. **Hər bənddə dramatic inkişaf** — mövzu dərinləşsin
6. **Son bənd kulminasiya** — təxəllüs (klassik) + güclü zərbə
7. **Bədahətən hiss yarat** — yazılı görünməsin, sanki qarşımızda söylənir

## Yanlışlar — qaçınmaq
- 10 və ya 12 heca işlətmə
- Duraq pozulması (5+6, 7+4 və s.)
- Rədifin dəyişməsi
- Təxəllüsü unutmaq (aşıq qoşmasında məcburidir)
- Çox sadə dil (aşıq qoşması nəcib söz tələb edir)
- Modern slang (aşıq atmosferinə uyğun deyil)

## Aşıq qoşmasının canlılıq sirri
1000+ ildən çoxdur ki, aşıq qoşması yaşayır, çünki:
- **Bədahətən struktur** yaradıcı azadlıq verir
- **Saz müşayiəti** musiqi-söz vəhdətidir
- **Sosial funksiya** — toy, mərasim, cəmiyyət hadisələrində aşıq lazımdır
- **Şifahi miras** — yaddaş + ifa qatılaşır

## İnstrumentlərlə uyğunluq
- **Saz** (məcburi əsas)
- **Balaban** (köməkçi, melismatik xət)
- **Nağara / qaval** (ritmik müşayiət)
- **Tar + kamança** (klassik genişləndirmə)
- **Müasir folk-pop band** (uyğunlaşdırma üçün)

## Dərin oxu üçün
- meter/11-heca-qoşma.md (vəzn detalları)
- folk-forms/ustadnamə.md (xüsusi qoşma alt-janrı)
- personas/aşıq-ələsgər.md (qoşmanın tacı)
- genres/folk.md
